CHÁNH VĂN:
“Ðáng rủa thay nọc độc…,
Câu chuyện này khi ở Kỳ Viên, bậc Ðạo Sư đã kể về vị tướng quân Chánh pháp. Theo truyền thuyết, trong một thời gian Tôn giả ấy thường ăn các món làm bằng bột do các thiện nam tín nữ đem đến tinh xá cúng dường. Khi chúng Tỷ-kheo đã ăn đầy đủ, số bánh còn lại rất nhiều. Các vị thiện tín thưa:
– Thưa các Tôn giả, hãy lấy phần cho những vị đi vắng.
Trong lúc ấy, đệ tử cộng trú với Tôn giả đã đi vào trong làng. Sau khi lấy phần cho người ấy, người ấy vẫn chưa về và thời gian đã quá trễ, người ta cúng dường phần ấy cho Tôn giả. Khi Tôn giả đang ăn thì vị Tỷ-kheo trẻ trở về. Tôn giả nói với Tỷ-kheo trẻ ấy:
– Này Hiền giả, chúng tôi đã ăn phần của Hiền giả.
Vị ấy nói:
– Thưa Tôn giả, chúng ta đều thích đồ ngọt cả.
Bậc Ðại Tôn giả cảm thấy xúc động, phiền lòng và quyết định từ lúc ấy trở đi không ăn bánh làm bằng bột nữa. Bắt đầu từ đấy, người ta đồn Tôn giả Xá-lợi-phất không ăn bánh làm bằng bột như trước nữa. Sự không ăn bánh ấy của Tôn giả được chúng Tỷ-kheo biết rõ. Các Tỷ-kheo nói về vấn đề này trong khi ngồi họp ở Pháp đường. Rồi bậc Ðạo Sư hỏi:
– Này các Tỷ-kheo, các ông đang ngồi bàn tán về vấn đề gì?
Khi nghe vấn đề ấy, bậc Ðạo Sư nói:
– Này các Tỷ-kheo, khi Xá-lợi-phất đã từ bỏ vật gì, thì dù mất thân mạng, cũng không chấp nhận lại vật ấy.
Nói vậy xong, bậc Ðạo Sư kể câu chuyện quá khứ.
*
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong gia đình thầy thuốc chữa nọc độc rắn, và làm nghề thầy thuốc ấy để sinh sống. Bấy giờ, một con rắn cắn một người dân quê. Bà con kẻ ấy lập tức đưa kẻ ấy đến thầy thuốc. Thầy thuốc hỏi:
– Bà con muốn chữa trị với dược liệu và rút nọc độc ra, hay là bắt con rắn đã cắn và bảo nó hút nọc độc ra?
Theo yêu cầu, thầy thuốc cho bắt con rắn, và khi hỏi có phải nó cắn người ấy không, con rắn xác nhận chính nó cắn, thầy thuốc bảo:
– Ngươi hãy lấy miệng hút nọc độc của ngươi ra tại chỗ bị cắn.
Con rắn kêu:
– Từ trước tới nay, chưa có một lần nào ta lại hút nọc độc mà ta đã phun ra. Ta không hút nọc độc ấy đâu.
Thầy thuốc bảo đem lại củi, nhen lửa lên và nói:
– Nếu ngươi không hút nọc độc ra, ngươi phải bò vào lửa này.
Con rắn nói:
– Thà ta bò vào lửa chịu chết, nhưng ta sẽ không hút nọc độc mà ta đã một lần phun ra.
Rồi nó đọc bài kệ này:
Ðáng rủa thay nọc độc,
Một lần đã phun ra,
Nay lại vì mạng sống,
Ta phải hút trở vào.
Thà ta chết tốt hơn,
Là sống phải làm vậy.
Nói vậy xong, con rắn bò vào lửa. Thầy thuốc ngăn chận nó lại, rút nọc độc cho người bị nạn bằng thuốc và bùa chú, trao Giới cho con rắn, rồi thả rắn ra và nói:
– Bắt đầu từ nay, chớ làm hại một ai!
*
Bậc Ðạo Sư nói:
– Này các Tỷ-kheo, không phải chỉ nay Xá-lợi-phất mới từ bỏ vật gì một lần rồi, dầu phải mất thân mạng, cũng không chấp nhận lại vật ấy.
Sau khi kể pháp thoại này, bậc Ðạo Sư kết hợp các câu chuyện và nhận diện Tiền thân:
– Thuở ấy, con rắn là Xá-lợi-phất, còn thầy thuốc là Ta vậy.
(Tiểu Bộ Kinh – Tập IV, Chuyện Tiền Thân Đức Phật (I),
Phẩm Nữ Nhân (VII), 69. Chuyện Con Rắn Phun Nọc Ðộc [Tiền thân Visavanta])
PHÂN TÍCH:
Đức Thế Tôn kể về câu truyện “Tiền thân Visavanta – Chuyện con rắn phun nọc độc” đã mang lại cho chúng ta nhiều ý nghĩa sâu sắc trong cuộc sống về sự kiên định cùng đạo đức trong việc giữ gìn một nguyên tắc đúng đắn; đồng thời cũng cho chúng ta bài học về lòng tự trọng và sự quyết tâm, một khi đã từ bỏ xấu quấy ác thì không bao giờ quay lại con đường cũ đó nữa.
Để thấy rõ hơn những bài học trên trên, chúng ta hãy cùng nhau phân tích câu chuyện trên trong tinh thần ý pháp “Tứ chánh cần” một trong 37 phẩm trợ đạo và thuộc về chi phần Bát chánh đạo – một trong những yếu tố của con đường dẫn đến giác ngộ.
Trong hệ thống Tự điển Phật học online do Cổng Thông tin Phật giáo Việt Nam cung cấp. Tứ Chánh Cần có nghĩa là: (s: catvāri prahāṇāni, p: cattāri sammappadhānāni, 四正勤): hay còn gọi là Tứ Chánh Đoạn (四正斷), Tứ Ý Đoạn (四意斷), Tứ Chánh Thắng (四正勝), gồm có:
-
Siêng năng tinh tấn đoạn trừ các điều ác đã sanh,
-
Siêng năng tinh tấn làm cho không sanh khởi các điều ác chưa sanh,
-
Siêng năng tinh tấn làm cho sanh khởi các điều thiện chưa sanh,
-
Siêng năng tinh tấn làm cho tăng trưởng các điều thiện đã sanh
Lấy sự nhất tâm, tinh tấn để hành trì 4 pháp này cho nên được gọi là Tứ Chánh Cần.
Theo Trường Bộ kinh (Digha Nikāya), kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) mô tả về Tứ Chánh Cần như sau:
“Ở đây, này các Tỳ-kheo, một vị Tỳ-kheo tự mình phát khởi ý chí, tinh cần, tinh tấn, làm cho khởi lên những thiện pháp chưa sinh; từ bỏ những ác pháp đã sinh; phát triển những thiện pháp chưa sinh; duy trì những thiện pháp đã sinh. Đây là Tứ Chánh Cần.”
Tương Ưng Bộ kinh (Saṃyutta Nikāya), Chương 45, Tương Ưng với Đạo (Magga Saṃyutta), Tứ Chánh Cần cũng được nhắc đến trong phần này như là một yếu tố của Bát Chánh Đạo:
“Vị ấy nỗ lực, phát khởi năng lực tinh cần để ngăn ngừa các pháp bất thiện chưa sanh không cho khởi lên, từ bỏ các pháp bất thiện đã sanh, phát triển các pháp thiện chưa sanh, và duy trì các pháp thiện đã sanh. Đó là sự tinh tấn đúng đắn, đó là Tứ Chánh Cần.”
Hay trong Trung Bộ kinh (Majjhima Nikāya), Kinh Tất Cả Lậu Hoặc (Sabbāsava Sutta), đức Phật đã dạy cách loại bỏ các lậu hoặc (được gọi những sự ô nhiễm trong tâm) bằng sự nỗ lực đúng đắn, tương ứng với Tứ Chánh Cần:
“Ở đây, này các Tỳ-kheo, vị Tỳ-kheo, với sự nỗ lực và tinh tấn, từ bỏ những ác pháp đã sinh, ngăn chặn những ác pháp chưa sinh, phát triển những thiện pháp chưa sinh, và duy trì những thiện pháp đã sinh.”
Qua những định nghĩa trên cho thấy Tứ chánh cần có ý nghĩa rất quan trọng trong việc tu tập, giúp cho người hành trì đạt được sự tinh tấn, đoạn trừ đi các tạp niệm nhiễm ô và phát triển các phẩm hạnh tốt đẹp của tâm thức. Nỗ lực đúng đắn thêm sự chánh niệm tập trung giúp người tu đạt sự giác ngộ và giải thoát.
Sau khi đã hiểu rõ về Tứ chánh cần, bây giờ chúng ta hãy cùng phân tích bài kinh theo bốn ý pháp trên để làm sáng tỏ hơn câu chuyện nhằm giúp mọi hành giả dễ dàng học tập và áp dụng lời Phật dạy vào đời sống thường nhật một cách đúng đắn để có một đời an lạc, hạnh phúc nhất.
-
Mở đầu câu chuyện, Tôn giả Xá-lợi-phất có lấy bánh cho vị Tỳ kheo trẻ tuổi, nhưng đã trễ và quá giờ nên Ngài đã ăn chúng, nhưng khi Tỳ kheo trẻ ấy về có những lời nói khiến Ngài đã có một động thái kiên quyết sau đó là từ bỏ “không ăn bánh làm bằng bột nữa”, vì ngài đã nhận ra rằng việc quá ưa thích những món ăn có thể khiến mình vướng vào sự thèm muốn tham chấp. Mặc dù đây không phải là một điều ác lớn, nhưng đối với bậc chứng đắc, Trưởng lão hiểu rằng bám víu, ham muốn, dù cho nhỏ bé, vẫn có thể trở thành nguyên nhân dẫn đến sự trói buộc trong sinh tử luân hồi. Ngay sau khi bị nhắc nhở và phiền lòng, ngài lập tức hành động từ bỏ việc ăn món bánh bột để ngăn chặn nguy cơ sinh khởi các khao khát sau này.
Với ý nghĩa đầu tiên trong Tứ Chánh Cần thì tinh thần nỗ lực ngăn chặn các ác pháp chưa sinh này hoàn toàn đúng. Tôn giả Xá-lợi-phất đã không để cho các tâm niệm tham lam, ham muốn về thức ăn ngon “chúng ta đều thích đồ ngọt cả” trở thành thói quen hay tâm tham dục lớn hơn, ngăn cản con đường tu hành thanh tịnh của mình.
-
Trong phần chuyện về tiền thân, chúng ta thấy hình ảnh con rắn sau khi cắn và phun nọc độc vào người dân quê đã từ chối hút lại nọc độc dù đối diện với nguy cơ phải bị chết trong ngọn lửa. Điều này ngụ ý thể hiện rằng nó đã nhận ra tác hại của hành động tàn ác là cắn và phun nọc độc, nhưng vẫn giữ nguyên tắc ban đầu, không làm điều trái với bản chất tự nhiên của nó.
Đây là một hình ảnh ngầm phản ánh sự diệt trừ ác pháp đã sinh, con rắn dù đã thực hiện một hành động ác là cắn người, nhưng không muốn tiếp tục làm điều ác thêm. Sau khi được thầy thuốc cứu và “trao Giới cho con rắn, rồi thả rắn ra và nói: Bắt đầu từ nay, chớ làm hại một ai!”, nó nhận thức được việc không nên gây hại cho chúng sinh khác nữa, thể hiện việc diệt trừ ác pháp ngay trong hành động của chính mình.
-
Nhìn lại đầu câu chuyện, Tôn giả Xá-lợi-phất quyết định không ăn bánh bột nữa vì xúc động, phiền lòng, nhận ra rằng mình có thể bị dính mắc vào việc ưa thích thức ăn ngon. Đây có thể được xem một quyết định sáng suốt và thể hiện sự phát triển của các thiện pháp chưa sinh, cụ thể là sự xả ly, sự buông bỏ và không dính mắc, bám víu. Đây không chỉ ngăn chặn được những ác pháp (tham dục), mà còn khởi sinh thiện pháp như chánh tinh tấn, an trú chánh niệm, chánh định và luôn tỉnh giác trong đời sống tu hành.
-
Tương tự, hình ảnh Đức Phật – một người thầy thuốc trong câu chuyện tiền thân không chỉ chữa lành giúp cho người dân quê bị rắn cắn mà còn trao Giới và khuyên rắn đừng làm hại ai nữa, một hành động cử chỉ thể hiện tấm lòng từ bi giúp phát triển thiện pháp cho chính con rắn. Điều này đã thể hiện thiện ý trong việc giúp con rắn chuyển hóa ác nghiệp xấu, gieo hạt giống lành cho rắn, giúp nó vun bồi, duy trì tấm lòng từ bi, mang nguồn sanh phước báu cho cuộc sống mai này.
Cũng như vậy, Tôn giả Xá-lợi-phất sau khi đã từ bỏ việc ăn bánh bột, kiên định giữ vững lời hứa này dù cho có bất kỳ hoàn cảnh nào xảy ra. Qua đây thấy được tinh thần duy trì và phát triển thiện pháp đã sinh một cách mạnh mẽ đầy quyết tâm, tinh tấn không ngừng trên con đường tu tập.
Tóm lại, Tứ chánh cần ngang qua câu truyện trên trên là một sự kiên định của Tôn giả Xá-lợi-phất và con rắn trong việc từ bỏ và duy trì các nguyên tắc đạo đức thiện lành. Ngài Xá-lợi-phất đã vâng giữ đúng tinh thần ngăn chặn ác pháp bằng cách từ bỏ những tham lam nhỏ bé trước khi nó trở thành một cản trở lớn. Ngài cũng diệt trừ được ác pháp tham ái đã có và phát triển thiện pháp bằng cách giữ gìn giới hạnh một cách vững chắc.
Mặc dù ngay từ đầu, con rắn đã không hoàn toàn hiền lương, nhưng sau khi được cứu và sự chỉ dạy của Như Lai (vị thầy thuốc), đã từ bỏ hoàn toàn ác nghiệp và phát triển các thiện pháp trong tương lai. Câu chuyện nhằm khuyến khích mỗi hành giả phải học hỏi sự kiên định và tinh tấn trong việc duy trì lối sống đạo đức và thanh tịnh trên con đường tu tập.
“Trên đường đạo không gì bằng tinh tấn
Không gì bằng trí tuệ của đời ta
Sống điêu linh trong kiếp sống ta bà
Chỉ tinh tấn là vượt qua tất cả.”
Quang Toàn Thành Anh
